प्रकारान्तरेण स्थूल ध्यान वर्णन सहस्त्रारे महापद्मे कर्णिकायां विचिन्तयेत् । विलग्नसहितं पद्मं द्वादशैर्दलसंयुतम् ।। 9 ।। शुक्लवर्णं महातेजो द्वादशैर्बीज भाषितम् । हसक्षमलवरयूं हसखफ्रें यथाक्रमम् ।। 10 ।। तन्मध्ये कर्णिकायां तु अकथादि रेखात्रयम् । हलक्षकोणसंयुक्तं प्रणवं तत्र वर्तते ।। 11 ।। नादबिन्दुमयं पीठं ध्यायेत्तत्र मनोहरम् । तत्रोपरि हंसयुग्मं पादुका तत्र वर्तते ।। 12 ।। ध्यायेत्तत्र गुरुं …
छटा अध्याय ( ध्यान वर्णन ) घेरण्ड संहिता के छठे अध्याय में ध्यान योग का उपदेश दिया गया है । महर्षि घेरण्ड ने ध्यान की तीन अवस्थाएँ ( स्थूल ध्यान, ज्योतिध्यान व सूक्ष्म ध्यान ) मानी हैं । ध्यान का प्रतिफल बताते हुए कहा है कि ध्यान के अभ्यास से योगी साधक को अपना स्वयं …
केवली कुम्भक विधि नासाभ्यां वायुमाकृष्य केवलं कुम्भकं चरेत् । एकादिकचतु:षष्टिं धारयेत् प्रथमे दिने ।। 92 ।। केवलीमष्टधां कुर्याद् यामे यामे दिने दिने । अथवा पञ्चधा कुर्याद् यथा तत् कथयामि ते ।। 93 ।। प्रातर्मध्याह्नसायाह्ने मध्ये रात्रिचतुर्थके । त्रिसन्ध्यमथवा कुर्यात् सममाने दिने दिने ।। 94 ।। पञ्चवारं दिने वृद्धिर्वारैकं च दिने तथा । अजपा परिमाणं …
विभिन्न कार्यों के समय वायु की दूरी षण्णवत्यङ्गुलीमानं शरीरं कर्मरूपकम् । देहाद्बहिर्गतो वायु: स्वभावाद् द्वादशाङ्गुलि: ।। 86 ।। गायने षोडशाङ्गुल्यो भोजने विंशतिस्तथा । चतुर्विंशाङ्गुलि: पस्थे निद्रायां त्रिंशदङ्गुलि: । मैथुने षट्त्रिंशद् व्यायामे च ततोधिकम् ।। 87 ।। स्वभावेऽस्य गतेर्न्यूने परमायु: प्रवर्धते । आयु: क्षयोऽधिके प्रोक्तो मारुते चान्तराद्गते ।। 88 ।। भावार्थ :- सभी कर्मों …
मूर्छा प्राणायाम विधि व लाभ सुखेन कुम्भकं कृत्वा मनश्च भ्रुवोरन्तरम् । सन्त्यज्य विषयान् सर्वान् मनोमूर्च्छा सुखप्रदा । आत्मनि मनसो योगादानन्दो जायते ध्रुवम् ।। 83 ।। भावार्थ :- सभी विषयों को छोड़कर सुखपूर्वक श्वास को रोकते हुए अपने मन को दोनों भौहों के बीच में सुखपूर्वक लगाना ही मनोमूर्च्छा प्राणायाम होता है । जब …
